Khi quan sát một tấm hải đồ, người mới thường bắt gặp hàng loạt con số nằm giữa mặt nước, những đường cong nối tiếp nhau và các ký hiệu với hình dạng khó hiểu. Những chi tiết này thực chất đang mô tả một thế giới mà mắt thường không thể nhìn thấy: địa hình đáy biển, độ sâu, chướng ngại vật và các đặc điểm quan trọng của vùng nước. Vậy những con số và ký hiệu ấy có ý nghĩa gì, và làm thế nào để đọc hiểu chúng? Hãy cùng SIAM Brothers Việt Nam tìm hiểu…

Hình 1. Hải đồ Entrance to San Francisco Bay, số 18649, do NOAA phát hành. Bản giấy này đã ngừng cập nhật từ ngày 31/7/2024 và được sử dụng trong bài chỉ để minh họa, không phục vụ dẫn đường. Nguồn: NOAA Office of Coast Survey.
Hải đồ (Nautical Chart) là loại bản đồ chuyên dụng thể hiện các thông tin địa lý và thủy đạc cần thiết cho hoạt động hàng hải.
Nếu bản đồ đường bộ giúp người dùng xác định đường đi, địa danh và công trình trên đất liền, hải đồ lại tập trung vào những thông tin như độ sâu của nước, hình dạng đáy biển, luồng hàng hải, khu vực neo đậu và các chướng ngại vật.
Sự khác biệt nằm ở chỗ phần lớn những gì hải đồ mô tả đều nằm bên dưới mặt nước hoặc không dễ quan sát trực tiếp.
| Bản đồ địa lý | Hải đồ hàng hải |
| Ưu tiên đường sá, công trình, địa danh và hệ thống giao thông. | Ưu tiên độ sâu, địa hình đáy, báo hiệu hàng hải và những nguy cơ trên vùng nước. |
Hải đồ có hai hình thức phổ biến: hải đồ giấy và hải đồ điện tử (Electronic Navigational Chart, viết tắt ENC). Hải đồ điện tử cung cấp dữ liệu có cấu trúc để sử dụng trong những hệ thống hiển thị tương thích, cho phép tra cứu các đối tượng và thông tin liên quan.
Tại Hoa Kỳ, NOAA hiện cung cấp hải đồ điện tử chính thức và công cụ NOAA Custom Chart để xuất bản đồ dạng PDF từ dữ liệu ENC.
Trước khi tìm hiểu các con số nằm dưới mặt nước, người đọc cần xác định vị trí địa lý và quy mô khu vực mà hải đồ đang thể hiện.
Tỷ lệ là mối quan hệ giữa khoảng cách trên bản đồ và khoảng cách tương ứng ngoài thực tế.
Chẳng hạn, tỷ lệ 1:40.000 có nghĩa là một đơn vị khoảng cách trên bản đồ tương ứng 40.000 đơn vị cùng loại ngoài thực địa, tại tỷ lệ danh định được xác định cho bản đồ đó.

Hình 2. So sánh tỷ lệ hải đồ
Sơ đồ minh họa nguyên lý: với cùng kích thước hiển thị, bản đồ tỷ lệ lớn thường cho phép thể hiện các đối tượng chi tiết hơn.
Một điểm dễ nhầm lẫn là tỷ lệ 1:25.000 được gọi là tỷ lệ lớn hơn 1:100.000, vì 1/25.000 lớn hơn 1/100.000.
Hải đồ tỷ lệ lớn thường được sử dụng khi cần xem chi tiết khu vực cảng, luồng hoặc vùng nước gần bờ. Trong khi đó, hải đồ tỷ lệ nhỏ phù hợp với việc quan sát những vùng biển rộng hơn.
Tương tự bản đồ địa lý, hải đồ sử dụng hệ tọa độ để xác định vị trí trên bề mặt Trái Đất.
Vĩ độ (Latitude): Cho biết một vị trí nằm về phía bắc hay nam xích đạo.
Kinh độ (Longitude): Cho biết một vị trí nằm về phía đông hay tây kinh tuyến gốc Greenwich.
Tọa độ thường được thể hiện bằng độ (°), phút (′) và trong một số trường hợp có cả giây (″) hoặc phần thập phân của phút.
Ví dụ, khu vực cửa vịnh San Francisco nằm gần vĩ độ 37° Bắc và kinh độ 122° Tây. Các giá trị cụ thể thay đổi tùy vị trí được chọn.

Hình 3. Nguyên lý đọc tọa độ trên bản đồ
Sơ đồ tự dựng để giải thích giao điểm giữa một đường vĩ độ và một đường kinh độ; không biểu thị tọa độ đo đạc thực tế.
Để đọc vị trí một điểm, người mới có thể tìm đường vĩ độ đi qua điểm đó, sau đó xác định kinh độ tương ứng bằng thang chia tọa độ trên khung hải đồ.
Một số hải đồ sử dụng phép chiếu Mercator, trong đó các đường vĩ độ và kinh độ giao nhau thành góc vuông. Tuy nhiên, muốn xác định vị trí chính xác vẫn phải đọc hệ quy chiếu và thông tin được ghi trên chính hải đồ, không chỉ nhìn vào ô lưới.
Nếu quan sát kỹ một hải đồ, người đọc sẽ nhận thấy nhiều con số nhỏ nằm rải rác trên vùng nước. Chúng không phải số hiệu địa điểm hay khoảng cách giữa các tuyến đường, mà thường là số đo độ sâu, gọi là soundings.

Hình 4. Các số đo độ sâu xuất hiện cùng đường đẳng sâu và ký hiệu hàng hải trên một bản đồ của NOAA.
Những con số này thường được hình thành từ hoạt động khảo sát thủy đạc (hydrographic survey). Trong quá trình khảo sát, người ta đo độ sâu của nước và xác định vị trí tương ứng, sau đó xử lý dữ liệu để đưa lên hải đồ.
Ví dụ, nếu một điểm có số đo 15, người đọc cần kiểm tra đơn vị trước khi kết luận đó là độ sâu 15 m hay 15 feet.
Trong hàng hải có ba đơn vị đo độ sâu thường gặp:
|
Đơn vị |
Ký hiệu |
Quy đổi |
|
Mét |
m |
1 m |
|
Foot |
ft |
0,3048 m |
|
Fathom |
fm |
1,8288 m (6 feet) |
Đối với hải đồ giấy NOAA số 18649 được sử dụng làm tư liệu trong bài, độ sâu được ghi bằng feet. Ngay trên khung bản đồ có dòng chữ “SOUNDINGS IN FEET”, cùng ghi chú về mốc chuẩn Mean Lower Low Water.
Vì vậy, một con số 20 trên bản hải đồ này không thể được hiểu là 20 m.
Đáy biển không phải một mặt phẳng.
Tương tự mặt đất có đồng bằng, thung lũng và núi, đáy biển cũng có những vùng nông, vùng sâu, sườn dốc, rãnh và các dạng địa hình khác.

Hình 5. Số đo độ sâu và địa hình đáy biển
Ví dụ giả định với các độ sâu 3 m, 12 m và 6 m. Độ sâu được thể hiện theo phương thẳng đứng, không phải đo dọc theo mặt dốc của đáy biển. Hình không theo tỷ lệ thực.
Các số đo độ sâu giúp chúng ta hình dung khu vực nào nông, khu vực nào sâu. Tuy nhiên, chúng không có nghĩa mọi điểm trên đáy biển đều đã được đo trực tiếp. Mức độ chi tiết phụ thuộc vào phương pháp khảo sát, mật độ dữ liệu, thời điểm khảo sát và cách thể hiện trên hải đồ.
Đây cũng là lý do không nên suy đoán rằng khoảng trống giữa hai điểm đo chắc chắn không có chướng ngại vật.
Bên cạnh các số đo riêng lẻ, hải đồ còn có những đường cong chạy qua các vùng nước.
Chúng được gọi là đường đẳng sâu (Depth Contours hoặc Isobaths).
Đường đẳng sâu nối những vị trí có cùng giá trị độ sâu so với mốc chuẩn áp dụng.
Chẳng hạn, một đường đẳng sâu được ghi 10 m biểu diễn ranh giới địa hình tương ứng với độ sâu 10 m.
Nguyên lý này tương tự đường đồng mức trên bản đồ địa hình, chỉ khác là một loại mô tả độ cao và loại còn lại mô tả độ sâu.

Hình 6. Từ đường đẳng sâu đến hình dạng đáy biển
Sơ đồ nguyên lý: vùng trung tâm sâu hơn khu vực xung quanh, được thể hiện bởi các đường đẳng sâu 5 m, 10 m và 20 m. Hình mang tính khái niệm và không theo tỷ lệ.
Khi các đường đẳng sâu có cùng khoảng chênh lệch độ sâu nhưng nằm gần nhau trên bản đồ, điều đó thường cho thấy đáy biển thay đổi độ sâu khá nhanh theo khoảng cách ngang.
Ngược lại, những đường đẳng sâu nằm xa nhau thường gợi ý độ dốc thoải hơn.
Đường gần nhau
Gợi ý độ dốc lớn hơn khi so sánh các đường có cùng khoảng chênh độ sâu.
Đường xa nhau
Gợi ý đáy biển thoải hơn với cùng khoảng chênh độ sâu và tỷ lệ bản đồ.

Hình 7. Minh họa sự khác biệt về khoảng cách giữa các đường đẳng sâu. Không dùng hình sơ đồ này để suy ra độ dốc chính xác của một vùng biển.
Dù vậy, đường đẳng sâu cần được đọc cùng các số độ sâu và ký hiệu liên quan. Một đường cong khép kín có thể bao quanh vùng sâu hoặc vùng nông hơn xung quanh, tùy trị số của nó.
Đặc biệt, không nên nhầm đường đẳng sâu trên hải đồ với đường biểu diễn hướng hải lưu. Đường đẳng sâu mô tả địa hình đáy biển, không cho biết nước đang chảy về đâu.
Hải đồ không chỉ chứa con số và đường cong. Màu sắc cùng các ký hiệu giúp người đọc nhận biết nhanh những đặc điểm quan trọng trên vùng nước.

Hình 8. Màu sắc trên hải đồ truyền thống NOAA giúp phân biệt đất liền, một số vùng nước được tô màu và các khu vực khác. Nguồn tham khảo: NOAA Chart 18649.
Trên nhiều hải đồ giấy truyền thống của NOAA, đất liền thường được thể hiện bằng màu vàng nâu, trong khi một số vùng nước nông có màu xanh nhạt và những vùng nước khác có thể để nền trắng.
Tuy nhiên, không thể áp dụng một quy tắc màu cố định cho tất cả hải đồ.
Chẳng hạn, trong NOAA Custom Chart, người dùng có thể điều chỉnh các mức tô màu vùng nước nông. Ở một số kiểu hiển thị, màu xanh đậm hơn biểu thị vùng nông hơn, không phải sâu hơn như nhiều người có thể hình dung.
Do đó, nguyên tắc quan trọng nhất là luôn đọc chú giải màu và kiểm tra các đường đẳng sâu đi kèm.
Trên hải đồ có rất nhiều biểu tượng, từ phao báo hiệu đến đá ngầm, xác tàu đắm và khu vực neo đậu.
Người mới không cần học thuộc tất cả. Chỉ cần biết những nhóm thông tin thường gặp và cách tra cứu chúng.

Hình 9. Các ký hiệu hàng hải trong tài liệu U.S. Chart No. 1. Đây là bộ chú giải chính thức, không phải hình vẽ ký hiệu tùy ý. Nguồn: nauticalcharts.noaa.gov
|
Đối tượng |
Ý nghĩa khi xuất hiện trên hải đồ |
|
Phao báo hiệu (Buoy) |
Thể hiện vị trí và đặc điểm của phao phục vụ định hướng hoặc cảnh báo |
|
Đèn biển (Light) |
Cung cấp thông tin về vị trí, đặc tính ánh sáng hoặc báo hiệu |
|
Đá, đá ngầm (Rock) |
Chỉ ra những đặc điểm đá có thể ảnh hưởng đến hoạt động hàng hải |
|
Xác tàu đắm (Wreck) |
Biểu thị vị trí hoặc thông tin liên quan đến xác tàu |
|
Khu vực neo đậu (Anchorage) |
Biểu thị khu vực neo đậu được xác định trên hải đồ |
Bên cạnh hình dạng, một ký hiệu có thể đi kèm chữ viết tắt, số hiệu hoặc những thông tin bổ sung.
Ví dụ, các ký hiệu đèn biển có thể đi kèm thông tin về màu sắc ánh sáng và đặc điểm chớp sáng. Không nên chỉ dựa vào hình dạng của một biểu tượng để suy luận đầy đủ ý nghĩa của nó.
NOAA và Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia Hoa Kỳ (NGA) cung cấp tài liệu U.S. Chart No. 1, giải thích các ký hiệu, thuật ngữ và chữ viết tắt dùng trên hải đồ giấy và hải đồ điện tử.
Một điểm cần chú ý: ký hiệu thể hiện trên hải đồ điện tử có thể khác về hình thức so với hải đồ giấy. Các hệ thống hiển thị, quy tắc tô màu và tiêu chuẩn báo hiệu cũng cần được xác định theo khu vực áp dụng.
Đến đây, có một câu hỏi quan trọng: nếu hải đồ ghi một khu vực sâu 5 m thì có phải lúc nào nước ở đó cũng sâu đúng 5 m?
Câu trả lời là không.
Nguyên nhân nằm ở sự thay đổi của mực nước biển và khái niệm mốc chuẩn hải đồ (Chart Datum).
Mốc chuẩn hải đồ là mặt tham chiếu dùng để biểu diễn các độ sâu trên hải đồ.
Thay vì đo độ sâu từ mặt nước tại một thời điểm bất kỳ, số đo độ sâu được quy chiếu về một mốc xác định. Nhờ vậy, các thông tin độ sâu có thể được thể hiện nhất quán trong cùng hệ dữ liệu.
Mỗi quốc gia hoặc khu vực có thể sử dụng quy ước mốc chuẩn khác nhau.
Tại nhiều khu vực của Hoa Kỳ, NOAA sử dụng Mean Lower Low Water (MLLW), một mốc thủy triều được xác định từ trung bình các mức nước thấp hơn trong mỗi ngày của thời kỳ quan trắc chuẩn.

Hình 10. Giải thích mốc chuẩn và độ sâu thực tế
Sơ đồ minh họa giả định: độ sâu trên hải đồ 5 m, mực nước cao hơn mốc chuẩn 1 m và độ sâu ước tính 6 m. Hình không theo tỷ lệ và không biểu thị một vị trí thực tế tại San Francisco.
Giả sử một vị trí có độ sâu trên hải đồ là 5 m. Tại một thời điểm, mực nước ở đó cao hơn đúng mốc chuẩn hải đồ 1 m. Trong mô hình đơn giản, độ sâu nước tại thời điểm ấy sẽ là:
5m+1m=6m
Ngược lại, nếu mực nước ở dưới mốc chuẩn 0,5 m thì độ sâu tương ứng sẽ là 4,5 m.
Phép tính trên giúp giải thích nguyên lý. Trong thực tế, việc xác định độ sâu còn phụ thuộc vào dữ liệu mực nước cùng mốc tham chiếu, điều kiện thời tiết, mức độ chính xác của khảo sát, thay đổi địa hình đáy và các yếu tố khác.
Đây cũng là lý do hải đồ và biểu đồ thủy triều cần được hiểu trong mối liên hệ với nhau, nhưng không phải là cùng một loại tài liệu.
Hải đồ cung cấp thông tin độ sâu theo mốc chuẩn; biểu đồ thủy triều giúp người đọc hiểu mực nước có thể thay đổi theo thời gian tại một vị trí nhất định.
Khi bắt đầu đọc hải đồ, có một số nhầm lẫn cần tránh:
Không kiểm tra đơn vị: Một con số có thể mang ý nghĩa hoàn toàn khác nhau khi được ghi bằng feet thay vì mét.
Nhầm màu sắc với độ sâu: Không phải vùng xanh đậm nào cũng là vùng nước sâu.
Nhầm đường đẳng sâu với hướng dòng chảy: Đường đẳng sâu biểu thị địa hình, không phải dòng nước đang chuyển động.
Cho rằng hải đồ thể hiện độ sâu thực tế tại mọi thời điểm: Các độ sâu được quy về mốc chuẩn và mực nước có thể thay đổi.
Dùng hải đồ cũ như thông tin hiện hành: Địa hình đáy, công trình và các báo hiệu hàng hải có thể thay đổi theo thời gian.
Đối với người muốn tìm hiểu hải đồ điện tử, NOAA cung cấp công cụ NOAA Custom Chart cho phép tạo bản đồ PDF từ dữ liệu ENC được cập nhật. Công cụ này cũng hỗ trợ lựa chọn đơn vị độ sâu và thiết lập một số mức tô màu.
Hải đồ là một công cụ giúp con người quan sát và hiểu những đặc điểm của môi trường biển vốn khó nhận biết bằng mắt thường. Từ những con số độ sâu, các đường đẳng sâu đến tọa độ và ký hiệu báo hiệu, mỗi thành phần đều mang một ý nghĩa cụ thể.
Với người mới bắt đầu, cách tiếp cận hiệu quả là học đọc từng nhóm thông tin, kết hợp quan sát trên hải đồ thật và đối chiếu với tài liệu chú giải chính thức.
Khi đã hiểu những nguyên tắc cơ bản, người đọc có thể tiếp tục tìm hiểu biểu đồ thủy triều, bản đồ dòng chảy và dự báo sóng biển để có cái nhìn đầy đủ hơn về những biến đổi của môi trường nước.
Lưu ý: Nội dung và hình minh họa trong bài phục vụ mục đích giáo dục, không thay thế cho đào tạo hàng hải, hải đồ hiện hành, thông báo hàng hải và các tài liệu cần thiết khi điều khiển phương tiện trên biển.
Q1. Hải đồ khác bản đồ địa lý thông thường như thế nào?
A: Hải đồ tập trung vào thông tin quan trọng đối với vùng nước, như độ sâu, địa hình đáy biển, luồng, báo hiệu hàng hải và chướng ngại vật. Bản đồ địa lý thông thường thường nhấn mạnh đường sá, địa hình đất liền và các công trình.
Q2. Những con số nhỏ trên mặt biển trong hải đồ là gì?
A: Phần lớn là các số đo độ sâu, gọi là soundings. Để hiểu chính xác, người đọc cần kiểm tra đơn vị và mốc chuẩn độ sâu ghi trên hải đồ.
Q3. Vùng màu xanh đậm có luôn là vùng nước sâu không?
A: Không. Ý nghĩa của màu sắc phụ thuộc vào quy ước bản đồ và thiết lập hiển thị. Một số hải đồ NOAA sử dụng màu xanh đậm hơn để thể hiện vùng nước nông hơn.
Q4. Đường đẳng sâu dùng để làm gì?
A: Đường đẳng sâu nối những vị trí có cùng độ sâu quy chiếu. Chúng giúp thể hiện các thay đổi về địa hình đáy biển, tương tự đường đồng mức trên bản đồ địa hình.
Q5. Người không làm ngành hàng hải có thể học đọc hải đồ không?
A: Có. Những kiến thức nhập môn về tọa độ, tỷ lệ, độ sâu và ký hiệu có thể học thông qua sơ đồ và bài tập trực quan. Tuy nhiên, đọc hiểu cơ bản không đồng nghĩa với đủ năng lực sử dụng hải đồ để dẫn đường an toàn.
Các bài dự kiến trong series Ocean Literacy của SIAM Brothers Việt Nam:
Cách đọc biểu đồ thủy triều: Hiểu thời điểm nước lên, nước xuống và mực nước.
Cách đọc bản đồ dòng chảy biển: Hướng dòng chảy, tốc độ và các lớp màu.
Cách đọc bản đồ dự báo sóng biển: Chiều cao sóng, hướng sóng và chu kỳ.
Nguồn: SIAM Brothers Việt Nam. Nội dung tổng hợp và biên soạn từ tài liệu của NOAA Office of Coast Survey và NOAA National Ocean Service.
NOAA — All About Nautical Charts: Tài liệu nhập môn về hải đồ.
NOAA — What Do the Numbers Mean on a Nautical Chart?: Giải thích số đo độ sâu và đường đẳng sâu.
NOAA — U.S. Chart No. 1: Bộ chú giải ký hiệu hàng hải.
NOAA — Nautical Cartography: Tỷ lệ và nguyên tắc xây dựng hải đồ.
NOAA — Custom Charts: Công cụ xuất bản đồ từ dữ liệu hải đồ điện tử.
Liên hệ với chúng tôi qua:
Địa chỉ: Tầng 5 tòa nhà VRG Building, 177 Hai Bà Trưng, Phường Xuân Hòa, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam.
Điện thoại: 028 39 912 889
Hotline: 1800 6129
Facebook: www.facebook.com/siambrothersvn
Email: info@sbg.vn
YouTube: youtube.com/@siambrothersvietnam1728
OA Zalo: zalo.me/1402339229697925373
App SBVN ID:
CHPlay: https://bit.ly/SBVNID-Android
Appstore: https://bit.ly/SBVNID-iOS