- 1800 6129
Văn hóa biển không chỉ được hình thành từ hoạt động đánh bắt mà còn gắn với tín ngưỡng, lễ hội, phương tiện và những kiến thức được truyền qua nhiều thế hệ. Từ tục thờ cá Ông của ngư dân Việt Nam đến nghề bắt tôm trên lưng ngựa tại Bỉ, mỗi cộng đồng ven biển đều có cách riêng để thích nghi và xây dựng mối quan hệ với đại dương. Hãy cùng SIAM Brothers Việt Nam tìm hiểu 10 tập tục độc đáo của ngư dân tại 10 quốc gia...
Văn hóa biển và 10 tập tục độc đáo của ngư dân trên thế giới
Văn hóa biển là tập hợp những tập tục, tín ngưỡng, kiến thức và phương thức sinh hoạt được hình thành trong quá trình con người sống dựa vào biển. Đối với ngư dân, biển vừa cung cấp nguồn sống, vừa là môi trường chứa đựng nhiều rủi ro khó dự đoán.
Từ đó, các cộng đồng ven biển đã phát triển những nghi lễ cầu an, phương pháp đánh bắt, cách đóng thuyền và quy tắc sử dụng nguồn lợi riêng. Một số tập tục vẫn phục vụ sinh kế, trong khi những tập tục khác được duy trì như biểu tượng văn hóa hoặc hoạt động trình diễn cộng đồng.
Tại nhiều cộng đồng ven biển miền Trung và miền Nam Việt Nam, cá voi được ngư dân gọi bằng tên kính trọng là cá Ông. Trong quan niệm dân gian, cá Ông có thể hỗ trợ tàu thuyền và cứu người khi gặp sóng lớn hoặc bão biển.
Khi cá voi dạt vào bờ, người dân tại một số địa phương tổ chức mai táng và thờ phụng tại các lăng Ông. Lễ hội Nghinh Ông cũng được tổ chức ở nhiều vùng biển nhằm tưởng nhớ cá Ông, cầu cho thời tiết thuận lợi và chuyến ra khơi an toàn. Đây là một nét văn hóa biển thể hiện rõ niềm tin và sự biết ơn của ngư dân đối với tự nhiên.
Việt Nam: Tín ngưỡng thờ cá Ông - Nguồn: Internet
Haenyeo là tên gọi của những phụ nữ trên đảo Jeju chuyên lặn biển để thu hoạch rong biển, bào ngư, nhím biển và các loại hải sản khác. Họ lặn mà không sử dụng bình dưỡng khí, dựa vào kỹ năng nín thở, hiểu biết về dòng nước và kinh nghiệm quan sát thời tiết.
Nghề lặn được truyền qua nhiều thế hệ và tạo nên một cộng đồng có tính gắn kết cao. Văn hóa Haenyeo được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Ngày nay, số lượng Haenyeo đang giảm dần do lực lượng lao động lớn tuổi và ít người trẻ tiếp nối nghề.
Hàn Quốc: Những nữ thợ lặn Haenyeo tại đảo Jeju - Nguồn: Internet
Tương tự Haenyeo tại Hàn Quốc, Nhật Bản có những nữ thợ lặn được gọi là Ama, nghĩa là “người phụ nữ của biển”. Các Ama tập trung nhiều tại khu vực Mie, Toba và bán đảo Shima, nơi họ lặn tự do để thu hoạch bào ngư, sò và rong biển.
Nghề Ama đòi hỏi người thợ lặn phải hiểu mùa vụ, nhiệt độ nước và khu vực sinh trưởng của từng loài. Việc hạn chế thời gian khai thác và kích thước hải sản được thu hoạch cũng góp phần bảo vệ nguồn lợi ven bờ. Một số địa phương hiện duy trì nghề Ama thông qua bảo tàng, hoạt động du lịch và không gian trải nghiệm văn hóa.
Nhật Bản: Nghề lặn biển của các Ama - Nguồn: Internet
Tại Oostduinkerke, Bỉ, một số ngư dân vẫn cưỡi những con ngựa kéo lớn xuống vùng nước nông để bắt tôm. Ngựa kéo chiếc lưới hình phễu dọc theo bãi biển, làm tôm dưới lớp cát di chuyển vào lưới.
Phương pháp này phụ thuộc vào thủy triều, sức khỏe của ngựa và khả năng điều khiển của người đánh bắt. Tập tục từng xuất hiện ở nhiều khu vực ven Biển Bắc nhưng hiện chủ yếu được duy trì tại Oostduinkerke. Nghề bắt tôm trên lưng ngựa đã được UNESCO ghi danh năm 2013 và trở thành một biểu tượng đặc biệt của văn hóa biển Bỉ.
Tại một số cộng đồng ngư dân ở Ghana, người dân duy trì ngày không ra khơi dựa trên tập tục địa phương. Nhiều nơi kiêng đánh bắt vào thứ Ba, nhưng ngày nghỉ có thể khác nhau tùy từng cộng đồng và không phải là quy định chung trên toàn quốc.
Theo quan niệm truyền thống, đây là thời gian để biển và các thực thể tâm linh liên quan đến biển được nghỉ ngơi. Xét dưới góc độ quản lý nguồn lợi, ngày không đánh bắt cũng tạo ra một khoảng nghỉ định kỳ cho môi trường. Người vi phạm có thể phải giải trình với người đứng đầu cộng đồng ngư dân hoặc chịu hình thức xử lý theo quy ước địa phương.
Lễ hội đánh cá Argungu được tổ chức tại bang Kebbi, Nigeria. Điểm nổi bật của lễ hội là cuộc thi bắt cá, trong đó đông đảo người tham gia cùng xuống sông và sử dụng các dụng cụ truyền thống như lưới thủ công, giỏ hoặc bầu rỗng.
Người chiến thắng thường là người bắt được con cá lớn nhất trong thời gian quy định. Bên cạnh cuộc thi, lễ hội còn có âm nhạc, đấu vật, biểu diễn và các hoạt động cộng đồng. Argungu không chỉ phản ánh kỹ năng của ngư dân mà còn là biểu tượng của hòa giải và đoàn kết giữa các cộng đồng trong khu vực. Lễ hội được UNESCO ghi danh năm 2016.
Almadraba là phương pháp đánh bắt cá ngừ truyền thống tại vùng biển phía nam Tây Ban Nha, đặc biệt dọc bờ biển Cádiz. Ngư dân bố trí một hệ thống lưới cố định gồm nhiều khoang để đón cá ngừ khi chúng di cư qua eo biển Gibraltar.
Phương pháp này đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều người, từ việc lắp đặt lưới, quan sát luồng cá đến thu hoạch. Almadraba không chỉ là một kỹ thuật đánh bắt mà còn gắn với ẩm thực, mùa vụ và đời sống của các thị trấn ven biển. Ngày nay, phương pháp này vẫn được duy trì trong phạm vi quản lý và hạn ngạch khai thác cá ngừ.
Dọc bờ biển Fort Kochi thuộc bang Kerala, du khách có thể nhìn thấy những hệ thống lưới lớn được người dân gọi là Cheena vala. Lưới được gắn vào khung gỗ dạng cần nâng và vận hành bằng dây cùng các khối đá đối trọng.
Một nhóm ngư dân phối hợp để hạ lưới xuống nước rồi kéo lên sau một khoảng thời gian. Sản lượng của mỗi lần nâng có thể không lớn, nhưng hình ảnh những khung lưới nghiêng trên mặt nước đã trở thành biểu tượng của Kochi. Tập tục này cho thấy cách kỹ thuật đánh bắt có thể trở thành một phần dễ nhận biết của văn hóa biển địa phương.
Quần đảo Lofoten tại Na Uy nổi tiếng với mùa cá tuyết Skrei. Vào mùa đông, cá tuyết trưởng thành di cư từ biển Barents về vùng biển phía bắc Na Uy để sinh sản, tạo nên một mùa đánh bắt quan trọng đối với các cộng đồng địa phương.
Ngư dân từ nhiều nơi từng đến Lofoten và lưu trú trong những căn nhà nhỏ ven biển gọi là Rorbu. Các căn nhà thường được xây sát mặt nước để thuận tiện vận chuyển ngư cụ và sản phẩm đánh bắt. Ngày nay, nhiều Rorbu được chuyển đổi thành nơi lưu trú du lịch, nhưng vẫn là biểu tượng gắn với lịch sử nghề cá Na Uy.
Na Uy: Mùa cá tuyết và những căn nhà Rorbu - Nguồn: Internet
Trên các bãi biển tại Senegal, những chiếc thuyền đánh cá Pirogue nổi bật với màu sắc rực rỡ, họa tiết hình học, tên gọi và các dòng chữ mang ý nghĩa riêng. Thuyền thường được đóng bằng gỗ, có thân dài và hẹp để di chuyển qua vùng sóng ven bờ.
Trang trí Pirogue không chỉ nhằm làm đẹp mà còn thể hiện dấu ấn của chủ thuyền, cộng đồng hoặc niềm tin của thủy thủ đoàn. Trong nhiều làng chài, những chiếc thuyền màu sắc xuất hiện cùng hoạt động sửa lưới, mua bán cá và chuẩn bị chuyến ra khơi, tạo nên hình ảnh đặc trưng của văn hóa biển Tây Phi.
Senegal: Những chiếc thuyền Pirogue đầy màu sắc - Nguồn: Internet
Dù hình thành tại những khu vực cách xa nhau, các tập tục trong văn hóa biển đều phản ánh khả năng thích nghi của con người với đại dương. Qua nhiều thế hệ, ngư dân đã tích lũy kiến thức về dòng chảy, mùa vụ, thời tiết, tập tính sinh vật và cách tổ chức cộng đồng.
Từ tín ngưỡng thờ cá Ông tại Việt Nam đến những chiếc thuyền Pirogue tại Senegal, mỗi tập tục đều kể một câu chuyện riêng về mối quan hệ giữa con người và biển cả. Dù không còn giữ vai trò kinh tế lớn như trước, nhiều tập tục vẫn mang giá trị lịch sử và thể hiện bản sắc địa phương.
Tìm hiểu và bảo tồn văn hóa biển giúp lưu giữ tri thức truyền thống, đồng thời mang đến góc nhìn rộng hơn về nghề cá và việc sử dụng nguồn lợi thủy sản. Quá trình bảo tồn cần tôn trọng cộng đồng thực hành, tránh biến các tập tục thành hoạt động trình diễn thiếu bối cảnh hoặc chỉ tập trung vào những yếu tố khác lạ.
NGUỒN THAM KHẢO
Nguồn: SIAM Brothers Việt Nam
FAQ - Câu hỏi thường gặp
Q: Văn hóa biển bao gồm những yếu tố nào?
A: Văn hóa biển bao gồm tín ngưỡng, lễ hội, kiến thức đi biển, phương pháp đánh bắt, nghề đóng thuyền, ẩm thực và các quy tắc cộng đồng hình thành từ đời sống gắn với biển.
Q: Các tập tục ngư dân truyền thống còn được duy trì không?
A: Một số tập tục vẫn phục vụ sinh kế, trong khi một số khác được bảo tồn thông qua lễ hội, hoạt động cộng đồng, bảo tàng hoặc du lịch văn hóa.
Q: Tại sao cần bảo tồn văn hóa biển?
A: Bảo tồn văn hóa biển giúp duy trì bản sắc của cộng đồng ven biển, lưu giữ tri thức dân gian và tạo nền tảng để các thế hệ sau hiểu hơn về lịch sử nghề cá.
Liên hệ với chúng tôi qua:
Địa chỉ: Tầng 5 tòa nhà VRG Building, 177 Hai Bà Trưng, Phường Xuân Hòa, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam.
Điện thoại: 028 39 912 889
Hotline: 1800 6129
Facebook: www.facebook.com/siambrothersvn
Email: info@sbg.vn
YouTube: youtube.com/@siambrothersvietnam1728
OA Zalo: zalo.me/1402339229697925373
App SBVN ID:
CHPlay: https://bit.ly/SBVNID-Android
Appstore: https://bit.ly/SBVNID-iOS
Chuyên sản phẩm Nông Ngư nghiệp & dây Đa dụng
